Yakınmalarımız Son Bulur İnşallah

 

14 Kasım 2026 Cumartesi. Saat tam 14.30’da Dörtyol Kafede yine buluştuk Değerli arkadaşımız Erdoğan Teke Beyle. Biraz sonra masamıza emekli deprem mühendisi değerli arkadaşımız Süleyman Bey katıldılar. Böylece ilgi alanlarımız ve ufkumuz biraz daha genişlemiş oldu.

Bu arada duyduğum bir bilgiyi, kendi derlemelerimle birlikte paylaşayım. Bildiğiniz gibi Hucurât Suresi'nin 6. Ayetine göre haberi/bilgiyi doğrulamayı alışkanlık haline getirmemiz gerekir.

1999 Gölcük depremi İstanbul’un çeşitleri istasyonlarında 7,7 üzerinde gözüküyorken birileri 7,4’den fazla göstermeyin demiş.

7,4’ten fazla olursa Uluslararası Afet Kanununa tabi olur. O zaman da zararların tamamı devlet tarafından karşılanır. Bütün borçlar silinir. Belirli bir süre vergiden muaf olunur… Bir depremzede olarak bunu duymadım ancak benzer nedenlerle ölü sayısının belirli bir miktarın altında gösterildiğini duymuştum…

Aklıma TÜİK geldi. Enflasyon verilerinin TÜİK tarafından açıklanmasının ardından zam oranları açıklanıyor. TÜİK’in bu verileri gerçekçi olmuyor. Bu hatayı yapanlar milyonlarca kişinin haklarını yediklerin farkında bile değil. Bu arada Bilim adamları TÜİK verilerinden hareketle araştırma yapmışlarsa bu yanlışların doğuracağı vebal… Bu konu üzerinde bu son 10 yılda epeyce düşünmüştüm. Belki de bunun için depremle ilgili haber bu kadar dikkatimi çekti. Bu rakamları da değiştiriyorlarsa pes vallahi…

Toplantımızla ilgili yazıyı yazmadan önce bu haberi araştırdım ve şunları öğrendim:

·       Afetlerle ilgili uluslararası düzeyde bağlayıcı hukuk kuralları ve sözleşmeler vardır. Ancak bütün devletleri kapsayan tek ve kapsamlı bir uluslararası afet kanunu yoktur.

·       Deprem büyüklüğünün 7,4 olması ile 7,41 olması arasında hukuki veya idari işlemler bakımından hiçbir fark yoktur. (Rakamların değiştirilmesi ve düzeltilmesi teknik nedenlere dayanmaktadır.)

·       Yaygın bir şehir efsanesi: Halk arasında ve sosyal medyada sıkça dile getirilen "7,4'ün üzerindeki depremlerde otomatik olarak borçların silindiği, uluslararası yardımın zorunlu hale geldiği veya devletin tazminat ödediği" yönündeki iddialar gerçeği yansıtmamaktadır.

·       Süleyman Bey’i yalanlamıyoruz. O sıralarda birçok köşe yazarı da ısrarla şehir efsanesini körüklemiştir.

Bu konuyu kapatmadan önce okuyucularımıza bir kere daha hatırlatayım: Aldığınız bir haberi veya bilgiyi, Gencal’ın bloglarından olsa bile mutlaka doğrulayın.

“Deprem konusuna bu kadar yer verilir mi?” diye aklınızdan geçti mi? Bakın içinde bulunduğumuz durumun ülkemizde son zamanlardaki depremlerden daha çok zarar verdiği söylenmektedir. Art sarsıntıların da zaman zaman olacağı belirtilmektedir… Ancak elimizde somut kanıtlar olmadığı için bunlara yer vermiyoruz. Gerçekten konuşma konusu bile yapmadık.

Bizler öyle gelişigüzel konuşmalarla zamanımızı zayi etmemeye çalışanlardanız. Konuşmalarımız yavan gibi görünse de sağlığa yararlıdır. Bu toplantımızdan birkaç örnek verelim:

Mizah ustası arkadaşımız Erdoğan Bey, 50 yıl önce İsviçre’de duyduğu bir fıkrayı anlatarak söze başladı. Keşke yazıya da bu fıkralarla başlasaydım.

Erdoğan Beyin fıkralarıyla güldük. Gülmekle kalmadık, düşündük de… Mizah kültür ölçüsüdür. Günümüzde mizah kültürü kaldı mı? Kültür namına hiçbir şey kalmadığı gibi mizah da kalmadı.

Ricamız üzerine Erdoğan Bey, İsviçre başta olmak üzere Avrupa’daki emeklilerin durumunu anlattı. Hele de ustasının emekli olduğundaki veda konuşması ayrıca üzerinde durulacak bir konudur. Bundan hareketle bir çağrışımım oldu:

Bir özel vakfın özel eğitim kurumlarında çalışırken (Şimdi rahmetle andığımız) genel müdürümüz, Fransa’da öğretim görevlisiyken dikkatini çeken bir gözlemini anlattı: Emekli öğretmenler, emekli oldukları okullarda veya en yakın okullarda kendilerine tahsis edilen odalarda kalabiliyor ve okulun sosyal faaliyetlerinin yürütülmesinde yardımcı olabiliyorlar…

Her konuda yakınıp duruyoruz. Yazık bize.

Bir gün de kendimize yakışır bir eylemin içinde bulunur ve hayata ve insanlığa katkı sağlarız inşallah.

Sabahattin Gencal, Çekmeköy, 14. 11. 2026

 

______________________________

Bir Haber veya Bilgiyi Doğrulamak

AI Bakışı

Bir haber veya bilgiyi doğrulamak, yanlış bilgilerin yayılmasını ve istemeden başkalarına zarar verilmesini önlemek açısından büyük önem taşır. Türkçe Kur'an Mealleri::. +1

 

Bu yaklaşım, Kur'an-ı Kerim'de Hucurât Suresi'nin 6. Ayeti ile de vurgulanmaktadır.

Haberin Doğruluğunu Araştırırken Dikkat Edilmesi Gereken Adımlar

• Kaynağı Kontrol Edin: Haberi ilk kim yaymış? Güvenilir, tanınan ve resmi bir basın kuruluşu mu, yoksa anonim veya teyit edilmemiş sosyal medya hesapları mı?
• Resmi Kurumları ve Ajansları İnceleyin: Konuyla ilgili resmi açıklamalar, bakanlıklar, yetkili kurumlar veya teyit platformları (Tiyit.org, Malumatfuruş vb.) ne diyor?
• Çifte Kontrol (Cross-Check) Yapın: Haberi sadece tek bir yerden okumak yerine, farklı ve bağımsız güvenilir kaynaklarda da yer alıp almadığına bakın.
• Tarih ve Bağlam Araştırması Yapın: Karşınıza çıkan bir görsel, video veya eski bir haber güncelmiş gibi mi sunuluyor? Olayın zamanı ve yeri doğru mu?
• Duygusal Tepkilerden Kaçının: Çok öfkelendiren, aşırı sevindiren veya panik yaratan haberler genellikle dezenformasyon (yanlış bilgi) yaymak için tasarlanır; paylaşmadan veya inanmadan önce sakinleşip veriyi inceleyin.

İlgili meali ve açıklamaları Diyanet Kur’an Platformu üzerinden inceleyebilirsiniz. 

Diyanet Kur'an

*

Afetlerle ilgili olarak uluslararası düzeyde bağlayıcı olan kanunlar var mı?

Evet, afetlerle ilgili uluslararası düzeyde bağlayıcı hukuk kuralları ve sözleşmeler vardır. Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor:

Dünyadaki bütün afetleri — deprem, sel, yangın, kuraklık, fırtına ve benzeri olayları — önleme, müdahale, yardım ve iyileştirme aşamalarıyla birlikte düzenleyen, bütün devletleri kapsayan tek ve kapsamlı bir uluslararası afet kanunu yoktur.

Bunun yerine, afetlerin belirli türlerini veya afet yönetiminin belirli alanlarını düzenleyen uluslararası antlaşmalar; insan hakları sözleşmeleri, bölgesel anlaşmalar ve bağlayıcı olmayan uluslararası çerçeveler bulunmaktadır. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu da bu alanın parçalı bir hukuki yapıya sahip olduğunu vurgulamaktadır. disasterlaw.ifrc.org+2

Bu nedenle soruyu üç başlıkta incelemek gerekir:

1.   Devletleri hukuken bağlayan uluslararası sözleşmeler.

2.   Bağlayıcı olmayan, fakat afet politikalarına yön veren uluslararası çerçeveler.

3.   Afetlerden etkilenen insanların haklarını koruyan genel uluslararası hukuk kuralları.

1. Uluslararası düzeyde bağlayıcı sözleşmeler

A. Tampere Sözleşmesi (1998)

Afetlerde haberleşme ve telekomünikasyon yardımı

Bağlayıcı uluslararası antlaşma

Tam adı: Afetlerin Azaltılması ve Yardım Operasyonları İçin Telekomünikasyon Kaynaklarının Sağlanmasına İlişkin Tampere Sözleşmesi.

• 18 Haziran 1998'de kabul edilmiştir.
• 8 Ocak 2005'te yürürlüğe girmiştir.
• Afet sırasında haberleşme sistemleri zarar gördüğünde uluslararası telekomünikasyon yardımının kolaylaştırılmasını amaçlar.
• Acil haberleşme ekipmanlarının ülkeye sokulması, kullanılması ve insani yardım ekiplerinin hareketi önündeki bazı engellerin kaldırılmasını düzenler.
• Yardım alan devletin kendi ülkesindeki faaliyetleri yönetme ve koordine etme yetkisini de tanır.

Bu sözleşme, afetlerde uluslararası iş birliğinin yalnızca iyi niyete bırakılmadığını gösteren önemli bir örnektir.

ITU+1

B. Nükleer Kaza veya Radyolojik Acil Durumda Yardım Sözleşmesi (1986)

Nükleer ve radyolojik afetler

Bağlayıcı uluslararası antlaşma

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) çerçevesinde 26 Eylül 1986'da Viyana'da kabul edilmiş, 26 Şubat 1987'de yürürlüğe girmiştir.

Bu sözleşme:

• Nükleer kaza veya radyolojik acil durumlarda devletler arasında yardımlaşmayı düzenler.
• Yardım isteyen devletin talebini ve ihtiyaç duyduğu desteği bildirmesini öngörür.
• Devletlerin uzman, ekipman ve malzeme imkânlarını bildirmelerine ilişkin hükümler içerir.
• IAEA'nın uluslararası yardımı kolaylaştırma ve gerektiğinde koordine etme rolünü tanımlar.

Türkiye de bu sözleşmeyi imzalamış ve 1991 yılında onaylamıştır.

treaties.un.org+2

C. Uluslararası Sağlık Tüzüğü (2005)

Salgınlar ve sınır aşan halk sağlığı acil durumları

Bağlayıcı uluslararası hukuk aracı

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından kabul edilen Uluslararası Sağlık Tüzüğü, salgın hastalıklar ve uluslararası yayılma potansiyeli bulunan halk sağlığı tehditleriyle ilgilidir.

Devletlere başlıca şu yükümlülükleri getirir:

• Hastalıkların ve halk sağlığı tehditlerinin izlenmesi.
• Gerekli sağlık kapasitesinin oluşturulması.
• Uluslararası önem taşıyabilecek halk sağlığı olaylarının WHO'ya bildirilmesi.
• Sınır kapılarında ve sağlık sistemlerinde hazırlık ve müdahale kapasitesinin sürdürülmesi.

Tüzük, bütün deprem ve sel gibi afetleri düzenleyen genel bir afet sözleşmesi değildir; ancak salgınlar ve afetlerin doğurabileceği halk sağlığı riskleri bakımından önemlidir. WHO'nun güncel açıklamasına göre 196 tarafı kapsayan bağlayıcı bir uluslararası hukuk aracıdır.

Dünya Sağlık Örgütü+1

2. Afetlerle ilgili bağlayıcı olmayan uluslararası çerçeveler

Bunlar bir uluslararası antlaşma veya kanun gibi doğrudan hukuki yükümlülük doğurmazlar. Bununla birlikte devletlerin afet politikalarını, ulusal mevzuatlarını ve uygulamalarını etkilerler.

A. Sendai Afet Risklerinin Azaltılması Çerçevesi (2015–2030)

Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030 | UNDRR

Bağlayıcı olmayan uluslararası çerçeve

14–18 Mart 2015'te Japonya'nın Sendai kentinde düzenlenen Birleşmiş Milletler konferansında kabul edilmiştir.

Sendai Çerçevesi'nin temel amacı, afetlerden kaynaklanan can kayıplarını, ekonomik kayıpları, sosyal ve çevresel zararları azaltmaktır.

Dört temel önceliği vardır:

1.   Afet risklerini anlamak.

2.   Afet risklerinin yönetimi için yönetişimi güçlendirmek.

3.   Afet riskini azaltmak için dayanıklılığa yatırım yapmak.

4.   Afete hazırlığı geliştirmek ve iyileşme sürecinde daha güvenli bir toplum oluşturmak.

Önemli bir yaklaşım değişikliği getirir: Yalnızca afet meydana geldikten sonra müdahale etmek değil, afet meydana gelmeden önce riskleri azaltmak.

Ancak Sendai Çerçevesi, BM tarafından da açıkça belirtildiği üzere gönüllü ve hukuken bağlayıcı olmayan bir anlaşmadır.

Department of Economic and Social Affairs+1

B. Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (2030 Gündemi)

Siyasi ve politika çerçevesi

2015 yılında kabul edilen 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi, afet risklerinin azaltılmasını sürdürülebilir kalkınmanın önemli unsurlarından biri olarak ele alır.

Özellikle:

• Amaç 1: Yoksulluğun sona erdirilmesi.
• Amaç 9: Dayanıklı altyapıların oluşturulması.
• Amaç 11: Sürdürülebilir şehirler ve topluluklar.
• Amaç 13: İklim değişikliğiyle mücadele.

Afetlerin yalnızca doğal olaylardan ibaret olmadığını; yoksulluk, plansız kentleşme, altyapı yetersizliği ve toplumsal kırılganlıklarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.

Bu gündem de bir uluslararası afet kanunu değildir.

Department of Economic and Social Affairs+1

3. Afetlerde insan haklarını koruyan uluslararası hukuk

Bence konunun en önemli boyutlarından biri budur.

Çünkü afet yönetimi yalnızca arama kurtarma, barınma, gıda ve sağlık hizmetlerinden ibaret değildir. Aynı zamanda insanların yaşam hakkının, insan onurunun, eşitliğinin ve temel özgürlüklerinin korunması meselesidir.

Afet sırasında ve sonrasında devletlerin insan hakları alanındaki uluslararası yükümlülükleri ortadan kalkmaz.

Özellikle şu sözleşmeler önemlidir:

Uluslararası belge	Afetlerle ilişkisi
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1948)	Yaşam, güvenlik, barınma ve sağlıkla ilişkili temel haklar
Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (1966)	Yaşam hakkı ve ayrımcılık yasağı
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme (1966)	Sağlık, beslenme, barınma ve yeterli yaşam standardı
Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989)	Afetlerden etkilenen çocukların korunması
Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (2006)	Engelli bireylerin afetlerde eşit korunması ve erişilebilir yardım

Burada hukuki bir ayrım yapmalıyız: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi bir antlaşma değildir; diğer sayılan sözleşmeler ise taraf devletler bakımından bağlayıcıdır.

Ayrıca silahlı çatışma sırasında meydana gelen afetlerde uluslararası insancıl hukuk da devreye girebilir. Cenevre Sözleşmeleri ve ek protokolleri, silahlı çatışmalardaki sivillerin korunması ve insani yardım konularında hükümler içerir. Fakat bu kurallar, barış zamanında meydana gelen sıradan depremlere doğrudan uygulanmaz.

4. Uluslararası düzeyde neden tek bir afet kanunu yok?

Bu sorunun cevabı önemlidir.

Afetler birbirinden çok farklıdır:

• Deprem, sel ve heyelan gibi doğal olaylar,
• Nükleer ve radyolojik kazalar,
• Endüstriyel kazalar,
• Salgın hastalıklar,
• İklim kaynaklı aşırı hava olayları.

Bunların her biri farklı teknik, ekonomik, hukuki ve idari düzenlemeler gerektirir.

Bir başka sorun da devletlerin egemenliğidir. Uluslararası yardımın hangi koşullarda kabul edileceği, ülkeye giren yardım ekiplerinin nasıl çalışacağı, gümrük ve sınır işlemleri, sorumluluk ve koordinasyon gibi konular devletlerin yetki alanlarıyla yakından ilişkilidir.

Bu nedenle uluslararası afet hukuku, tek bir kapsamlı sözleşme yerine farklı hukuki araçlarla gelişmiştir. GSDRC+2

Yeni bir uluslararası sözleşme arayışı var mı?

Evet. Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonu, 2016 yılında Afet Hâlinde Kişilerin Korunmasına İlişkin Taslak Maddeler başlıklı bir çalışma tamamlamıştır.

Bu taslakta devletlerin afet risklerini azaltma, kişileri koruma, uluslararası iş birliği ve insani yardım konularındaki sorumlulukları ele alınmaktadır.

Birleşmiş Milletler bünyesinde bu alanda bağlayıcı bir uluslararası hukuk düzenlemesi oluşturulmasına yönelik çalışmalar da gündemdedir. Ancak taslak maddelerin kendisi bir uluslararası antlaşma değildir; tek başına devletleri bağlamaz. UNDRR+1

5. Türkiye açısından bu belgelerin anlamı nedir?

Türkiye bakımından iki hususu birbirinden ayırmak gerekir:

Birincisi: Türkiye'nin taraf olduğu ve usulüne uygun biçimde yürürlüğe giren uluslararası sözleşmeler, Türkiye bakımından hukuki yükümlülük doğurur.

İkincisi: Sendai Çerçevesi gibi bağlayıcı olmayan belgeler, Türkiye'nin afet politikalarını ve mevzuatını geliştirmesinde uluslararası referans oluşturur.

Türkiye'de afet yönetiminin ulusal hukuki dayanakları arasında başlıca şunlar bulunur:

• 1982 Anayasası.
• 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun.
• 5902 sayılı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun.
• 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun.
• İmar, yapı güvenliği ve ilgili ikincil mevzuat.

Bu düzenlemeler, Türkiye'nin kendi hukuk sistemindeki afet yönetimi ve risk azaltma çerçevesini oluşturur.

6. Sonuç: Hukuki durumun özeti

Belge	Konusu	Hukuki niteliği
Tampere Sözleşmesi	Afetlerde haberleşme yardımı	Bağlayıcı antlaşma
Nükleer Kaza Yardım Sözleşmesi	Nükleer ve radyolojik acil durumlar	Bağlayıcı antlaşma
Uluslararası Sağlık Tüzüğü	Salgın ve halk sağlığı acil durumları	Bağlayıcı hukuk aracı
Sendai Çerçevesi	Afet risklerinin azaltılması	Bağlayıcı değil
2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi	Sürdürülebilir kalkınma ve dayanıklılık	Bağlayıcı olmayan siyasi taahhüt çerçevesi
İnsan hakları sözleşmeleri	Afet mağdurlarının hakları	Taraf devletler için bağlayıcı
Afet Hâlinde Kişilerin Korunmasına İlişkin Taslak Maddeler	Afetlerde insanın korunması	Taslak, bağlayıcı antlaşma değil

Benim hukuki değerlendirmem: Uluslararası afet hukukunun en önemli meselesi, afet meydana geldikten sonra yardım ulaştırmaktan ibaret değildir. Devletlerin afetlerden önce riskleri azaltma, güvenli yaşam çevreleri oluşturma, insanları koruma ve afet sonrasında hak ihlallerini önleme sorumluluklarının da hukuki bir bütünlük içinde ele alınmasıdır.

Bu bakımdan uluslararası afet hukukunun gelişiminde en önemli tartışmalardan biri, Sendai Çerçevesi gibi bağlayıcı olmayan ilkelerin gelecekte daha açık ve denetlenebilir hukuki yükümlülüklere dönüştürülüp dönüştürülemeyeceğidir.

Başvurulabilecek temel uluslararası kaynaklar

1.   UNDRR – Sendai Afet Risklerinin Azaltılması Çerçevesi

2.   Uluslararası Telekomünikasyon Birliği – Tampere Sözleşmesi

3.   Birleşmiş Milletler Antlaşmalar Koleksiyonu – Nükleer Kaza Yardım Sözleşmesi

4.   Dünya Sağlık Örgütü – Uluslararası Sağlık Tüzüğü

5.   UNDRR – Afetlerde kişilerin korunmasına ilişkin uluslararası hukuk çalışmaları

Bir sonraki önemli inceleme konusu: Türkiye'nin uluslararası afet hukuku karşısındaki yükümlülükleri. Özellikle şu sorunun araştırılması çok değerli olacaktır:

Türkiye'de meydana gelen bir depremde devletin afet öncesinde riskleri azaltma, yapı güvenliğini sağlama, erken uyarı, müdahale ve afet sonrası iyileştirme konularındaki sorumlulukları yalnızca ulusal mevzuattan mı kaynaklanır, yoksa uluslararası insan hakları hukukundan da doğrudan yükümlülükler doğar mı?

Bu soru, afet yönetimini teknik bir kamu hizmeti olmaktan çıkarıp insan hakları ve devletin hukuki sorumluluğu çerçevesinde değerlendirmemizi sağlar.

*

Türkiye'de meydana gelen bir depremde devletin afet öncesinde riskleri azaltma, yapı güvenliğini sağlama, erken uyarı, müdahale ve afet sonrası iyileştirme konularındaki sorumlulukları yalnızca ulusal mevzuattan mı kaynaklanır, yoksa uluslararası insan hakları hukukundan da doğrudan yükümlülükler doğar mı?

Türkiye'de deprem karşısında devletin sorumluluğu: Ulusal hukuk ve uluslararası insan hakları hukuku

Cevap: Devletin sorumlulukları yalnızca ulusal mevzuattan kaynaklanmaz. Türkiye, taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmeleri nedeniyle de deprem öncesinde, deprem sırasında ve deprem sonrasında yerine getirmesi gereken hukuki yükümlülüklere sahiptir.

Bu yükümlülüklerin en önemli dayanaklarından biri Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) 2. maddesindeki yaşam hakkıdır.

Burada önemli bir hukuk ilkesi vardır: Deprem, devletin kontrol edemediği doğal bir olaydır; fakat deprem riskinin bilindiği veya makul biçimde öngörülebildiği durumlarda insanların yaşamını korumak için alınması gereken tedbirler devletin sorumluluk alanına girer.

Dolayısıyla devlet, depremin meydana gelmesini engellemekle yükümlü değildir; ancak öngörülebilir risklerin insan hayatını felakete dönüştürmesini önlemek için makul ve etkili tedbirleri almakla yükümlüdür. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadında bu yaklaşım açıkça kabul edilmiştir. Environment+1

Bu konuyu beş aşamada inceleyelim.

1. Uluslararası hukuk devletlere hangi yükümlülükleri getiriyor?

A. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 2. maddesi: Yaşam hakkı

AİHS'nin 2. maddesi, herkesin yaşam hakkının kanunla korunmasını öngörür.

Bu hüküm yalnızca devlet görevlilerinin insanların yaşamına haksız biçimde son vermemesini gerektiren bir yasak değildir. Aynı zamanda devlete, insanların yaşamını korumak için gerekli önlemleri alma yönünde pozitif yükümlülükler getirir.

Bu pozitif yükümlülükler iki temel boyutta incelenir:

• Maddi yükümlülük: Yaşamı tehdit eden öngörülebilir risklere karşı mevzuat oluşturmak, denetim yapmak, gerekli önlemleri almak ve uygulanmasını sağlamak.
• Usul yükümlülüğü: İnsanların yaşamını kaybettiği olaylarda, devletin veya sorumlu kişilerin ihmali bulunduğu iddialarını etkili biçimde soruşturmak ve gerektiğinde sorumluları yargı önüne çıkarmak.

Bu ayrım deprem bakımından çok önemlidir. Çünkü devletin sorumluluğu yalnızca depremden sonra arama kurtarma çalışmalarına katılmakla sınırlı değildir. Depremden önceki hazırlık ve denetim aşamaları da yaşam hakkı kapsamında değerlendirilebilir. HUDOC+1

B. Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi

Bu sözleşmenin 6. maddesi de yaşam hakkını güvence altına alır.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi, yaşam hakkını yalnızca kişinin yaşamına doğrudan müdahale edilmemesi şeklinde yorumlamaz. Devletlerin yaşamı tehdit eden öngörülebilir durumlara karşı uygun tedbirler almasını da gerekli görür.

Dolayısıyla Türkiye'nin bu sözleşmeden kaynaklanan yükümlülükleri de deprem risklerinin yönetimi bakımından önem taşır.

C. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi

Bu sözleşmenin özellikle şu hükümleri önemlidir:

•  

11.                    madde: Yeterli yaşam standardı ve barınma hakkı.

•  

12.                    madde: Ulaşılabilecek en yüksek sağlık standardından yararlanma hakkı.

Depremden sonra güvenli barınma, sağlık hizmetleri, temiz su, beslenme ve temel yaşam koşullarının sağlanması bu haklarla yakından ilişkilidir.

Bu hakların gerçekleştirilmesinde kaynaklara bağlı aşamalı ilerleme ilkesi bulunsa da devletin ayrımcılık yapmama ve asgari temel yükümlülükleri yerine getirme sorumluluğu devam eder.

2. Deprem öncesinde devletin sorumlulukları

Bu aşama, hukuki açıdan son derece önemlidir. Çünkü depremin ne zaman ve nerede meydana geleceği kesin olarak bilinemese de Türkiye'nin deprem kuşağında bulunduğu ve bazı bölgelerde ciddi deprem tehlikesi olduğu bilimsel olarak bilinmektedir.

AİHM'nin 2026 yılında güncellenen içtihat rehberinde, deprem gibi doğal olaylar bakımından devletin önleme yükümlülüğünün bulunduğu açıkça belirtilmektedir. Bu yükümlülük bir sonuç garantisi değil, gerekli ve makul tedbirleri alma yükümlülüğüdür. Right to life+1

Bu kapsamda devletin sorumluluklarını şöyle sıralayabiliriz:

A. Deprem riskini önceden belirlemek

Devletin;

• Deprem tehlikesi bulunan bölgeleri bilimsel yöntemlerle belirlemesi,
• Fay hatları ve zemin özelliklerini dikkate alması,
• Yerleşim alanlarının risklerini değerlendirmesi,
• Halkı deprem tehlikesi hakkında bilgilendirmesi,
• Riskli bölgelerde gerekli planlama kararlarını alması

beklenir.

B. Yapı güvenliğini sağlamak

Burası devletin pozitif yükümlülüklerinin en somut alanlarından biridir.

Devlet yalnızca yapı standartlarını belirlemekle yetinemez. Bu standartların uygulanmasını da sağlamalıdır.

Örneğin:

• Depreme dayanıklı yapı standartları oluşturmak,
• Yapı ruhsatı ve iskân süreçlerini denetlemek,
• Yapı denetim sisteminin etkili işlemesini sağlamak,
• Mevcut yapı stokunun risklerini belirlemek,
• Riskli yapıların güçlendirilmesi veya gerektiğinde yenilenmesi için önlemler almak,
• Kaçak ve mevzuata aykırı yapılaşmayı önlemek.

Burada önemli bir hukuki nokta vardır: Bir binanın özel kişiler tarafından yapılmış olması, devletin denetim sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

AİHM, 2023 tarihli Erdal Muhammet Arslan ve Diğerleri/Türkiye kararında, yerel makamların arazi kullanımını düzenleme, yapı ruhsatı verme ve deprem dayanıklılığı kurallarına uyulmasını sağlama konusunda öncelikli sorumluluk taşıdığını; merkezi makamların ise mevcut binaları denetleme ve gözetme yükümlülüğünün bulunduğunu belirtmiştir.

HUDOC+1

C. Deprem hazırlık ve acil durum planları oluşturmak

Devletin sorumluluğu yalnızca binaların sağlam yapılmasını sağlamak değildir.

Ayrıca:

• İl ve ilçe düzeyinde afet planları hazırlanmalı,
• Arama kurtarma kapasitesi oluşturulmalı,
• Hastanelerin ve sağlık sisteminin afetlere hazırlığı sağlanmalı,
• Acil ulaşım ve haberleşme sistemleri planlanmalı,
• Toplanma ve tahliye alanları belirlenmeli,
• Halkın ve kamu görevlilerinin eğitimi sağlanmalıdır.

AİHM'nin Erdal Muhammet Arslan kararında deprem planlarının ve kriz yönetimi planlarının hazırlanmasının gerekliliği de vurgulanmıştır. Environment

D. Erken uyarı ve bilgilendirme

Burada bir kavram ayrımı yapmak gerekir.

Depremlerin kesin zamanını önceden bildiren bir sistem mevcut değildir. Dolayısıyla devletin her depremi önceden haber verme garantisi bulunmaz.

Ancak devletin;

• Deprem tehlikesi konusunda toplumu bilgilendirmesi,
• Mevcut bilimsel ve teknik imkânları değerlendirmesi,
• Uygulanabilir erken uyarı sistemlerini geliştirmesi,
• Deprem sonrasında oluşabilecek tsunami, yangın, tehlikeli madde sızıntısı gibi ikincil riskler için gerekli uyarı mekanizmalarını oluşturması,
• Acil durumlarda halkın doğru bilgiye ulaşmasını sağlaması

gibi sorumlulukları vardır.

Önemli ayrım: Erken uyarı sisteminin bulunmaması her olayda otomatik olarak insan hakları ihlali anlamına gelmez. Hukuki değerlendirmede tehlikenin niteliği, bilimsel imkânlar, devletin bilgisi ve makul olarak alabileceği tedbirler birlikte ele alınır.

3. Deprem sırasında devletin sorumlulukları

Deprem meydana geldiğinde devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü ortadan kalkmaz; aksine acil müdahale boyutu kazanır.

Başlıca sorumluluklar şunlardır:

Sorumluluk	Açıklama
Arama kurtarma	Enkaz altında kalan insanlara ulaşmak için gerekli kapasiteyi kullanmak
Acil sağlık	Yaralıların tedavisi ve sağlık hizmetlerinin devamlılığını sağlamak
Barınma	Güvenli geçici barınma alanları oluşturmak
Beslenme ve su	Temel insani ihtiyaçları karşılamak
Haberleşme	Halkın doğru ve zamanında bilgiye erişmesini sağlamak
Koordinasyon	Kamu kurumları ve yardım kuruluşları arasında etkili koordinasyon kurmak
Ayrımcılığın önlenmesi	Yardımların ihtiyaç ve eşitlik ilkelerine göre dağıtılmasını sağlamak

AİHS'nin 2. maddesi, devletin yaşamı korumaya yönelik makul tedbirleri almasını gerektirir. Bununla birlikte uluslararası hukuk, her kurtarma operasyonunun mutlaka başarılı olmasını veya hiçbir can kaybının yaşanmamasını garanti etmez.

Devletin sorumluluğu, somut koşullarda gerekli ve makul müdahale kapasitesini kurup kurmadığı ve bu kapasiteyi gereği gibi kullanıp kullanmadığı üzerinden değerlendirilir.

4. Deprem sonrasında devletin sorumlulukları

Depremden sonra devletin sorumluluğu sona ermez. Hatta uzun yıllar devam edebilecek yükümlülükler ortaya çıkar.

Bunları dört başlıkta inceleyebiliriz.

A. Yaşam koşullarının yeniden sağlanması

• Güvenli barınma,
• Sağlık hizmetleri,
• Temiz su ve gıda,
• Eğitim hizmetlerinin sürdürülmesi,
• Sosyal destek ve korunma hizmetleri.

B. Kalıcı iyileştirme ve yeniden inşa

• Yeni yapıların güvenli standartlarda yapılması,
• Altyapının yeniden oluşturulması,
• Yerleşim alanlarının risk durumuna göre planlanması,
• Ekonomik ve sosyal hayatın yeniden kurulması.

C. Hak ihlallerinin araştırılması

Depremde meydana gelen ölümlerde veya ağır yaralanmalarda kamu görevlilerinin, yapı denetim kuruluşlarının ya da özel kişilerin ihmali bulunduğu iddia ediliyorsa etkili soruşturma ve yargılama mekanizmaları işletilmelidir.

Burada devletin yükümlülüğü, yalnızca tazminat ödemekle her durumda yerine getirilmiş sayılmaz. Olayın niteliğine göre etkili bir hukuki inceleme ve sorumluların belirlenmesi de gerekir.

D. Afet mağdurlarının haklarının korunması

Afet mağdurları; barınma, sağlık, eğitim, mülkiyet, özel hayat ve ayrımcılığa uğramama gibi haklarını korumaya devam ederler.

Bu haklar, afet sonrasında da geçerlidir. Bir kişinin afet mağduru olması, temel insan haklarından yararlanma hakkını azaltmaz.

5. AİHM kararları: Türkiye açısından özellikle önemli üç örnek

Uluslararası yükümlülüklerin yalnızca teorik ilkeler olmadığını, AİHM kararlarıyla somutlaştığını görüyoruz.

1. Öneryıldız/Türkiye (2004)

Yaşam hakkı ihlali

Başvuru No: 48939/99 · Büyük Daire

İstanbul Ümraniye'deki çöp depolama alanında meydana gelen metan gazı patlaması sonucunda insanlar hayatını kaybetmişti.

AİHM, yetkililerin bilinen tehlikeye karşı gerekli önlemleri almamasını yaşam hakkı yönünden değerlendirdi. Devletin tehlikeli faaliyetler karşısında yeterli hukuki ve idari düzenlemeler oluşturması, denetim yapması ve insanları koruması gerektiğini ortaya koydu.

Bu karar depremle ilgili değildir; ancak devletin öngörülebilir tehlikeler karşısındaki pozitif yükümlülüklerini açıklaması bakımından önemlidir.

Kaynak: AİHM – Öneryıldız/Türkiye kararı

2. M. Özel ve Diğerleri/Türkiye (2015)

Usul yönünden yaşam hakkı ihlali

17 Kasım 2015 tarihli karar

Dava, 1999 depreminde yakınlarını kaybeden başvurucuların, ölümlerle ilgili ulusal ceza soruşturmalarının etkili yürütülmediği şikâyetine ilişkindi.

AİHM, yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi. Böylece deprem kaynaklı ölümlerde olası sorumlulukların etkili biçimde araştırılması gerektiğini ortaya koydu.

Kaynak: AİHM – M. Özel ve Diğerleri/Türkiye kararı

3. Erdal Muhammet Arslan ve Diğerleri/Türkiye (2023)

Deprem risklerinin önlenmesi konusunda önemli içtihat

Başvuru No: 42749/19 · 21 Kasım 2023

Dava, 9 Kasım 2011 Van depreminde Bayram Otel'in yıkılması sonucu yakınlarını kaybeden kişilerin başvurusuyla ilgiliydi.

AİHM, öngörülebilir doğal afetlerin yıkıcı etkilerini azaltmak için devletlerin önleyici tedbirler alması gerektiğini yineledi. Yapıların denetlenmesi, yerel makamların imar ve yapı güvenliği alanındaki sorumlulukları ve ulusal makamların gözetim yükümlülükleri üzerinde durdu.

Mahkeme, somut davada AİHS'nin 2. maddesinin usul boyutunun ihlal edilmediğine karar verdi. Yani bu karar, devletin her deprem ölümünden otomatik olarak sorumlu tutulacağı anlamına gelmez; ancak önleme ve denetim yükümlülüklerini açık biçimde ortaya koyar.

Kaynak: AİHM – Erdal Muhammet Arslan ve Diğerleri/Türkiye kararı

Bu üç karar birlikte değerlendirildiğinde, uluslararası insan hakları hukukunun afetlerdeki rolü daha açık görülür: Devletin hem tehlikeleri önleme hem de meydana gelen ölümlerin sorumluluğunu etkili biçimde araştırma yükümlülüğü vardır.

6. Uluslararası hukuk Türkiye'de doğrudan uygulanabilir mi?

Bu sorunun cevabı için Anayasa'nın 90. maddesine bakmamız gerekir.

Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir.

Aynı maddenin son fıkrası, temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi durumunda uluslararası antlaşma hükümlerinin esas alınacağını düzenler. Anayasa+1

Bunun Türkiye açısından anlamı şudur:

• AİHS'nin yaşam hakkına ilişkin hükümleri Türk hukukunun parçasıdır.
• Türkiye'deki mahkemeler, ilgili uyuşmazlıklarda bu hükümleri dikkate almak zorundadır.
• Kişiler, iç hukuk yollarını tüketme koşulları ve diğer kabul edilebilirlik şartları çerçevesinde AİHM'ye başvurabilir.
• Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yoluyla da temel hak ihlali iddiaları ileri sürülebilir.

Ancak bir uluslararası sözleşmenin bağlayıcı olması, her hükmün her olayda aynı şekilde ve doğrudan uygulanacağı anlamına gelmez. Hükmün niteliği, somut olay ve ilgili hukuki mekanizma önemlidir.

7. Uluslararası hukuk ile Türkiye'nin ulusal afet mevzuatının ilişkisi

Uluslararası hukuk genel yükümlülükleri belirlerken ulusal mevzuat bunların nasıl uygulanacağını düzenler.

Uluslararası yükümlülük	Türkiye'deki başlıca hukuki dayanaklar
Yaşam hakkının korunması	Anayasa m. 17, AİHS m. 2
Sağlık ve çevrenin korunması	Anayasa m. 56
Güvenli konut ve planlama	Anayasa m. 57, 3194 sayılı İmar Kanunu
Yapı güvenliği	4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun
Afet önlemleri ve yardımlar	7269 sayılı Kanun
Afet yönetimi ve koordinasyon	5902 sayılı Kanun ve ilgili düzenlemeler
Afet riskli alanların dönüşümü	6306 sayılı Kanun
İdarenin hukuki sorumluluğu	Anayasa m. 125 ve ilgili idare hukuku hükümleri

Bu kanunların varlığı tek başına devletin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirdiğini göstermez. Asıl mesele, kuralların etkili uygulanması ve denetlenmesidir.

8. Yeni bir uluslararası afet sözleşmesi hazırlanıyor

Konunun geleceği bakımından önemli bir gelişme de Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonunun 2016 yılında kabul ettiği Afet Hâlinde Kişilerin Korunmasına İlişkin Taslak Maddelerdir.

Bu taslakta şu konular yer alır:

• İnsan onurunun korunması,
• İnsan haklarına saygı,
• Devletler arasında iş birliği,
• Afet risklerinin azaltılması,
• Etkilenen devletin sorumlulukları,
• Uluslararası yardımın kabulü ve kolaylaştırılması.

Önemli güncel bilgi: Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 4 Aralık 2024 tarihli 79/128 sayılı kararıyla afet hâlinde kişilerin korunmasına ilişkin hukuken bağlayıcı bir belge hazırlanıp en geç 2027 sonuna kadar sonuçlandırılması yönünde karar almıştır. Kasım 2026 itibarıyla bu süreç devam etmektedir; dolayısıyla söz konusu taslak maddeler henüz yürürlüğe girmiş bir uluslararası sözleşme değildir. legal.un.org+1

9. Genel hukuki değerlendirmem

Bütün bu düzenlemeler ve mahkeme kararları birlikte ele alındığında şu sonuca ulaşıyoruz:

Deprem, doğal bir olaydır; fakat depremde yaşanan can kayıplarının ve toplumsal yıkımın boyutu yalnızca doğanın gücüyle açıklanamaz.

Zemin özellikleri, yapı kalitesi, imar kararları, denetim sistemi, afet hazırlığı, müdahale kapasitesi ve iyileştirme politikaları da sonuç üzerinde belirleyicidir.

Bu nedenle devletin sorumluluğunu yalnızca depremden sonra yardım ulaştırıp ulaştırmadığına bakarak değerlendirmek eksik olur.

Hukuki incelemenin beş temel sorusu olmalıdır:

1.   Öngörülebilirlik: Yetkili makamlar deprem tehlikesini biliyor veya makul olarak bilmesi gerekiyor muydu?

2.   Önleme: Bilinen riskleri azaltmak için gerekli ve makul tedbirler alınmış mıydı?

3.   Denetim: Yapı güvenliği, imar ve afet hazırlığına ilişkin kurallar etkili biçimde uygulanmış mıydı?

4.   Müdahale: Deprem meydana geldiğinde devlet mevcut imkânlarını yaşamı korumak için gereği gibi kullanmış mıydı?

5.   Hesap verebilirlik: Can kayıpları ve iddia edilen ihmaller etkili biçimde araştırılmış mıydı?

Bu soruların her biri ayrı bir hukuki inceleme gerektirir. Her can kaybı otomatik olarak devletin hukuki sorumluluğunu doğurmaz; fakat devletin makul önlemleri almaması, denetim görevini yerine getirmemesi veya etkili soruşturma yürütmemesi uluslararası sorumluluk doğurabilir.

Sonuç olarak: Türkiye'de afet yönetimi yalnızca bir kamu yönetimi ve teknik mühendislik meselesi değildir. Aynı zamanda anayasal bir yükümlülük, uluslararası insan hakları sorumluluğu ve hukukun üstünlüğü meselesidir.

Temel kaynaklar ve hukuki belgeler

Konuyu daha derin incelemek isteyenler için öncelikle şu birincil kaynakları öneriyorum:

1.   AİHM – AİHS 2. madde, yaşam hakkı içtihat rehberi

2.   AİHM – Çevre ve doğal afetler hakkındaki içtihat rehberi

3.   Erdal Muhammet Arslan ve Diğerleri/Türkiye (2023)

4.   M. Özel ve Diğerleri/Türkiye (2015)

5.   Türkiye Cumhuriyeti Anayasası – 90. madde

6.   BM Uluslararası Hukuk Komisyonu – Afet Hâlinde Kişilerin Korunmasına İlişkin Taslak Maddeler

*

7,4 büyüklüğündeki bir deprem ile 7,41 büyüklüğündeki bir deprem arasında, yalnızca bu 0,01'lik fark nedeniyle devletin veya uluslararası kuruluşların uygulayacağı afet işlemlerinde hukuken herhangi bir değişiklik olmaz.

Burada önce önemli bir kavram yanılgısını düzeltelim: Uluslararası hukukta “Dünya Afet Kanunu” adıyla bütün ülkeleri bağlayan, deprem büyüklüğüne göre müdahale işlemlerini belirleyen tek bir kanun bulunmamaktadır.

Türkiye'deki ve uluslararası alandaki düzenlemeleri ayrı ayrı ele alalım.

1. 7,4 ile 7,41 arasındaki bilimsel fark

Deprem büyüklüğü doğrusal değil, logaritmik bir ölçektir. Yani 7,41, 7,4'ten biraz daha büyüktür; fakat aradaki fark, ilk bakışta düşünülebileceği gibi büyük değildir.

Özellik	7,4	7,41
Deprem büyüklüğü	7,40	7,41
Sismik dalga genliği oranı	Referans	Yaklaşık %2,3 fazla
Açığa çıkan enerji	Referans	Yaklaşık %3,5 fazla

Bu farkın hesaplanmasında kullanılan büyüklük ilişkisi şöyledir:

\[ \frac{E_{7,41}}{E_{7,4}}=10^{1,5(0,01)} \]

Sonuç yaklaşık 1,035'tir. Yani 7,41 büyüklüğündeki deprem, 7,4 büyüklüğündekinden yaklaşık yüzde 3,5 daha fazla enerji açığa çıkarır.

Ancak bu, yıkımın da yüzde 3,5 daha fazla olacağı anlamına gelmez. Yıkım; zemine, fayın özelliklerine, depremin derinliğine, yerleşimlerin uzaklığına ve yapıların dayanıklılığına bağlıdır. UNDRR+2

2. Uluslararası afet hukukunda 7,4 ve 7,41 için farklı işlem var mı?

Hayır.

Uluslararası afet hukukunda devletlerin müdahale ve yardım yükümlülüklerini yalnızca depremin büyüklüğüne bağlayan evrensel bir 7,4 veya 7,41 eşiği bulunmamaktadır.

Uluslararası yardımın değerlendirilmesinde özellikle şu hususlar önemlidir:

• Can kaybı ve yaralı sayısı.
• Yıkımın ve hasarın boyutu.
• Etkilenen nüfusun büyüklüğü.
• Sağlık ve barınma ihtiyaçları.
• Altyapının durumu.
• Afetten etkilenen devletin kendi kaynaklarıyla müdahale edebilme kapasitesi.

Bir ülke 7,4 büyüklüğünde bir depremde ağır yıkım yaşayabilir; başka bir ülke ise 7,41 büyüklüğündeki bir depremde daha sınırlı kayıplarla karşılaşabilir.

Dolayısıyla uluslararası yardım ihtiyacını belirleyen temel mesele, yalnızca deprem büyüklüğü değil, ortaya çıkan insani ihtiyaç ve müdahale kapasitesidir. legal.un.org+1

3. Türkiye'de hangi kanun uygulanır?

Türkiye bakımından önemli düzenlemelerden biri 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanundur.

Bu kanunun 1. maddesi, deprem gibi afetlerde yapıların ve kamu tesislerinin genel hayata etkili olacak derecede zarar gördüğü veya görmesinin muhtemel olduğu yerlerde alınacak tedbirleri ve yapılacak yardımları düzenler.

Burada dikkat çekici nokta şudur:

Kanun, afetin genel hayata etkisini değerlendirirken yalnızca deprem büyüklüğüne bakmaz. Yıkılan veya oturulamaz hâle gelen bina sayısı, zarar gören tesisler, ekonomik ve sosyal özellikler ve normal hayat düzenindeki aksamalar gibi ölçütleri de dikkate alır. Mevzuat Merkezi+1

Yani 7,4 ile 7,41 arasında kanunun uygulanması bakımından kendiliğinden bir farklılık doğmaz.

4. Peki 7,4 ile 7,41 arasındaki fark ne zaman önem kazanabilir?

Bilimsel hesaplamalarda önem taşıyabilir. Ancak afet yönetiminde tek başına belirleyici değildir.

Örneğin:

• Depremin büyüklüğü 7,4 olabilir ama yoğun nüfuslu bir bölgede gerçekleştiği için çok ağır sonuçlar doğurabilir.
• Depremin büyüklüğü 7,41 olabilir ama yerleşim yerlerinden uzakta gerçekleştiği için daha sınırlı sonuçlar doğurabilir.
• Her iki depremde de arama kurtarma, sağlık, barınma ve yardım ihtiyaçları birbirinden çok farklı olabilir.

USGS'nin deprem etki değerlendirme sistemi de yalnızca büyüklüğü değil, tahmini can kayıplarını ve ekonomik kayıpları esas alan göstergeler kullanır.

USGS Deprem Tehlikeleri Programı+1

5. Sonuç

Hukuki fark: Yok

7,4 ile 7,41 arasındaki 0,01 büyüklük farkı nedeniyle otomatik olarak farklı bir afet müdahale seviyesi veya farklı bir hukuki işlem uygulanmaz.

Bilimsel fark: Var

Açığa çıkan enerji bakımından yaklaşık yüzde 3,5 fark vardır.

Afet yönetimi bakımından

Müdahale kararları deprem büyüklüğüyle birlikte gerçek hasara, insan kayıplarına, ihtiyaçlara ve mevcut müdahale kapasitesine göre belirlenir.

*

Bir doğal afette/depremde ölü sayısının belirli bir sayının üzerinde veya aşağısında olması arasında yapılacak işlemler açısından bir fark var mı?

Evet, bazı afet düzenlemelerinde belirli sayısal eşikler vardır; ancak Türkiye'de ve uluslararası afet hukukunda, ölü sayısı belli bir rakama ulaştığında bütün işlemlerin otomatik olarak değişmesini öngören genel bir kural yoktur.

Üstelik önemli bir ayrım var: Bir afetin hukuken belirli bir kapsamda değerlendirilmesi, uluslararası yardım gerektirmesi, olağanüstü hâl ilan edilmesi ve devletin insan hakları bakımından sorumluluğu birbirinden farklı konulardır.

Sorunuzu özellikle Türkiye mevzuatı ve uluslararası hukuk bakımından inceleyelim.

1. Türkiye'de ölü sayısına göre belirlenmiş genel bir eşik var mı?

7269 sayılı Kanun'un 1. maddesi, deprem ve diğer afetlerde kanunun uygulanmasını, yapıların ve kamu tesislerinin genel hayatı etkileyecek derecede zarar görmesi ölçütüne bağlar.

Burada dikkat çekici nokta şudur: Kanun, genel hayatın etkilenip etkilenmediğinin belirlenmesinde yalnızca ölü sayısını esas almaz. Şu unsurlar da değerlendirilir:

• Yıkılan veya oturulamaz hâle gelen bina sayısı,
• Zarar gören yapı ve kamu tesisleri,
• Bölgenin ekonomik ve sosyal özellikleri,
• Normal hayat düzenindeki aksamalar,
• Afetin genel yaşam üzerindeki etkileri.

Dolayısıyla 7269 sayılı Kanun'da örneğin “100 kişi ölürse şu işlemler, 101 kişi ölürse başka işlemler uygulanır” şeklinde genel bir eşik bulunmamaktadır. LEXPERA+1

2. Türkiye'deki yönetmelikte sayısal eşikler var mı?

Evet. Burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor.

7269 sayılı Kanun'un uygulanmasına ilişkin Afetlerin Genel Hayata Etkililiğine İlişkin Temel Kurallar Hakkında Yönetmelik, bazı sayısal ölçütler belirlemiştir.

Örneğin yönetmelikte, nüfusu 50 binden fazla olan il ve ilçelerde en az 50 binanın yıkılması veya yeniden oturulamayacak derecede ağır hasar görmesi, afetin genel hayatı etkili sayılmasında kullanılan ölçütlerden biridir.

Ancak yönetmelik, ölü ve ağır yaralıların bulunmasını da ayrıca değerlendirmeye alınabilecek bir unsur olarak saymaktadır.

Yönetmeliğin 5. maddesi açısından önemli hüküm

Afet nedeniyle ölü veya ağır yaralıların bulunması, afetin genel hayata etkili sayılmasında dikkate alınabilecek hususlardan biridir.

Burada belirlenmiş bir ölüm sayısı eşiği yoktur. Değerlendirme, diğer koşullarla birlikte yapılır.

Kaynak: Afetlerin Genel Hayata Etkililiğine İlişkin Temel Kurallar Hakkında Yönetmelik

Yani Türkiye'deki düzenleme, ölü sayısını tek başına otomatik karar ölçütü hâline getirmemiştir. Bina hasarı, nüfus, altyapı, ekonomik ve sosyal koşullar da önemlidir.

3. Uluslararası alanda belirli ölüm sayısı eşikleri var mı?

Burada iki önemli örnek var.

A. EM-DAT uluslararası afet veri tabanı: 10 ölüm ölçütü

İstatistiksel sınıflandırma ölçütü

Belçika'daki CRED araştırma merkezi tarafından yürütülen EM-DAT (International Disaster Database), bir olayın uluslararası afet veri tabanına kaydedilmesi için şu ölçütlerden en az birinin karşılanmasını arar:

1.   En az 10 kişinin ölmesi veya kayıp olarak kaydedilmesi.

2.   En az 100 kişinin etkilenmesi, yaralanması veya evsiz kalması.

3.               Uluslararası yardım çağrısı yapılması veya olağanüstü hâl ilan edilmesi. EM-DAT Documentation

Fakat çok önemli: Bu 10 ölüm ölçütü, devletlerin uygulamak zorunda olduğu bir uluslararası hukuk eşiği değildir. EM-DAT'ın kendi veri tabanına olay kabul etme ölçütüdür.

Yani 9 kişinin hayatını kaybettiği bir deprem, sırf bu nedenle devletin afet yönetimi yükümlülüklerinin dışında kalmaz.

B. Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Komisyonu'nun taslak maddeleri

BM Uluslararası Hukuk Komisyonunun 2016 yılında kabul ettiği Afet Hâlinde Kişilerin Korunmasına İlişkin Taslak Maddeler'de afet tanımlanırken:

• Yaygın can kaybı,
• Büyük insan acısı ve sıkıntısı,
• Büyük çaplı maddi veya çevresel zarar,
• Toplumun işleyişinin ciddi biçimde bozulması

gibi ölçütler kullanılmıştır.

Burada da 10, 100 veya 1.000 ölüm gibi sabit bir rakam belirlenmemiştir.

Dahası taslak maddelerin 11. maddesi, afetin devletin ulusal müdahale kapasitesini açıkça aşması durumunda devletin uygun uluslararası yardım kaynaklarına başvurması gerektiğini öngörür. Bu hükümde de belirli bir ölüm sayısı eşiği yoktur. 5f64dc3c4.pdf+1

Bu taslak, yürürlükte bulunan bağlayıcı bir uluslararası sözleşme değildir; hukuki gelişim bakımından önemli bir çalışmadır.

4. Ölü sayısı az veya çok olduğunda devletin hukuki sorumluluğu değişir mi?

Bu sorunun cevabı özellikle önemlidir:

Hayır. Devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü, belirli bir ölüm sayısına ulaşıldığında başlamaz.

Örneğin:

Durum	Hukuki değerlendirme
1 kişinin hayatını kaybetmesi	Yaşam hakkı ve gerekli soruşturma yükümlülüğü gündeme gelebilir.
10 kişinin hayatını kaybetmesi	Aynı temel yükümlülükler devam eder; afetin etkisine göre ek ihtiyaçlar doğabilir.
100 kişinin hayatını kaybetmesi	Arama kurtarma, sağlık, barınma ve soruşturma ihtiyaçları genişleyebilir.
1.000 kişinin hayatını kaybetmesi	Çok daha kapsamlı müdahale ve iyileştirme ihtiyacı ortaya çıkabilir.

Burada hukuki sorumluluk, yalnızca ölüm sayısıyla ölçülmez.

Örneğin tek bir kişinin ölümünde bile yetkililerin önceden bildikleri ciddi bir yapı tehlikesine karşı gerekli tedbirleri almamış olmaları ve bunun ölümle bağlantısı bulunması hâlinde yaşam hakkı ihlali söz konusu olabilir.

Öte yandan çok sayıda kişinin hayatını kaybetmesi de tek başına devletin hukuken sorumlu olduğunu kanıtlamaz. İhmal, öngörülebilirlik, nedensellik ve alınması gereken tedbirler incelenir.

5. Konunun özeti: Üç farklı sayı sistemi

Sayısal ölçüt	Ne için kullanılır?	Hukuki niteliği
Türkiye'deki yönetmelikteki bina sayıları	Afetin genel hayatı etkileyip etkilemediğini değerlendirmek	Ulusal mevzuat ölçütü
EM-DAT'taki 10 ölüm ölçütü	Uluslararası afet veri tabanına kayıt	İstatistiksel ölçüt
AİHS yaşam hakkı	Devletin insan hayatını koruma yükümlülüğü	Bağlayıcı insan hakları yükümlülüğü; ölüm sayısı eşiği yok

6. Benim özellikle dikkat çekmek istediğim hukuki sonuç

Afet hukukunda iki kavramı birbirine karıştırmamak gerekir:

Birincisi: Afetin büyüklüğü ve sınıflandırılması.

Burada ölüm sayısı, yaralı sayısı, yıkılan bina sayısı, etkilenen nüfus ve ekonomik zarar gibi ölçütler kullanılabilir.

İkincisi: Devletin hukuki sorumluluğu.

Burada esas mesele, devletin insanları korumak için üzerine düşen yükümlülükleri yerine getirip getirmediğidir.

İkinci konu, birinci konudaki sayısal eşiklere bağlı değildir.

Benim vardığım sonuç şudur: Bir kişinin hayatı bile devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğünü harekete geçirebilecek hukuki öneme sahiptir. Afetin büyüklüğü müdahalenin kapsamını değiştirebilir; fakat insan hayatının hukuki değerini belirleyen bir ölüm sayısı eşiği yoktur.

Bir sonraki inceleme için önemli bir ayrım

Türkiye'de afet mevzuatında üç ayrı konuyu birbirinden ayırarak araştırmak gerekir:

1.   Afetin genel hayata etkili afet sayılması,

2.   Bir bölgede olağanüstü hâl veya başka özel yönetim tedbirlerinin uygulanması,

3.   Devletin ihmal veya hizmet kusuru nedeniyle tazminat ya da ceza hukuku sorumluluğunun doğması.

Bunların şartları aynı değildir. Özellikle ilk başlıktaki bina sayısı ölçütleriyle ikinci başlıktaki olağanüstü hâl kararının şartlarını birbirine karıştırmamak gerekir.

*